Laatst bijgewerkt: 14 augustus 2026. Meer weten over stikstofonderzoek bij bouw of verbouw? Bekijk onze pagina over stikstofonderzoek voor bouw en verbouw. Heeft u een vraag over uw eigen project? Neem dan contact met ons op.

Tot voor kort hoefden veel bouwprojecten geen aparte stikstofberekening te maken voor de uitstoot tijdens de bouw zelf. Die uitzondering, de bouwvrijstelling, is geschrapt door de Raad van State. Nederland kent strenge regels rond stikstofuitstoot, omdat te veel stikstofneerslag schade toebrengt aan kwetsbare natuurgebieden. Voor iedereen die een omgevingsvergunning aanvraagt voor nieuwbouw, verbouw of een ander bouwproject betekent het schrappen van de vrijstelling dat een onderzoeksplicht is teruggekeerd die eerder tijdelijk was weggevallen. In dit artikel leggen wij uit wat de bouwvrijstelling precies inhield, waarom de Raad van State deze regel heeft geschrapt, en wat dit voor uw eigen bouw- of verbouwplannen betekent.

Wat was de bouwvrijstelling?

Een bouwproject veroorzaakt op twee momenten stikstofuitstoot. Ten eerste tijdens de bouw zelf: het gebruik van bouwmachines, de aan- en afvoer van materialen en het transport van personeel zorgen voor tijdelijke uitstoot van stikstofverbindingen. Ten tweede tijdens het gebruik van het gebouw of het terrein na oplevering, bijvoorbeeld door verkeer, verwarming of bedrijfsactiviteiten. Voor beide momenten geldt normaal gesproken dat deze uitstoot in kaart gebracht moet worden met een stikstofberekening: een berekening met een landelijk rekenmodel die bepaalt hoeveel stikstof een project uitstoot, en of deze neerslaat op een kwetsbaar natuurgebied in de buurt.

De bouwvrijstelling maakte hierop een uitzondering voor de bouwfase. Wie een omgevingsvergunning aanvroeg, hoefde de tijdelijke uitstoot tijdens de bouw- en sloopwerkzaamheden niet apart te berekenen en te beoordelen. De gedachte achter deze regel was dat deze tijdelijke uitstoot vaak beperkt is in omvang en tijd, en dat een aparte berekening voor elk bouwproject veel extra werk zou opleveren zonder dat dit in verhouding stond tot het risico voor de natuur. Voor de gebruiksfase, dus de uitstoot na oplevering, bleef een berekening wel gewoon verplicht. De bouwvrijstelling gold dus alleen voor het bouwproces zelf, niet voor de situatie die ontstaat zodra het project klaar is en in gebruik wordt genomen.

Deze regel maakte het voor veel initiatiefnemers eenvoudiger en sneller om een vergunning te krijgen, omdat een deel van het onderzoek dat normaal nodig is, wegviel. Vooral bij kleinere en middelgrote bouwprojecten scheelde dit aanzienlijk in de voorbereidingstijd en in de kosten die gepaard gaan met een stikstofonderzoek.

Waarom heeft de Raad van State de vrijstelling geschrapt?

De Raad van State, de hoogste bestuursrechter van Nederland, heeft de bouwvrijstelling geschrapt omdat deze onvoldoende rekening hield met de daadwerkelijke stikstofuitstoot die tijdens de bouw plaatsvindt. In algemene zin komt het erop neer dat de vrijstelling ervan uitging dat de bouwfase van projecten in Nederland gemiddeld genomen weinig extra stikstofneerslag veroorzaakt op kwetsbare natuurgebieden. Die aanname gold echter niet automatisch voor elk afzonderlijk project. Bij sommige bouwprojecten kan de uitstoot tijdens de bouw wel degelijk merkbaar bijdragen aan de stikstofbelasting van een nabijgelegen Natura 2000-gebied, een gebied dat wettelijk beschermd is vanwege de aanwezige natuurwaarden.

Nederlandse en Europese natuurwetgeving vereist dat voor elk project afzonderlijk wordt beoordeeld of de stikstofuitstoot een negatief effect kan hebben op zo’n beschermd gebied. Een algemene vrijstelling die dit onderzoek voor de bouwfase overal wegneemt, past daar niet goed bij, omdat op die manier niet meer per project wordt gecontroleerd of er daadwerkelijk een probleem ontstaat. Door de bouwvrijstelling te schrappen, is de onderzoeksplicht voor de bouwfase weer op iedereen van toepassing, net zoals dat al gold voor de gebruiksfase van een project.

Belangrijk om te weten: dit artikel beschrijft de algemene reden achter het schrappen van de bouwvrijstelling. Wij gaan hier bewust niet in op één specifieke uitspraak, met een precieze datum of zaaknummer, om te voorkomen dat wij details noemen die niet volledig kloppen. Heeft u vragen over de precieze juridische onderbouwing in uw eigen situatie? Neem dan contact met ons op.

Wat betekent dit concreet voor uw bouw- of verbouwplannen?

Het belangrijkste gevolg is simpel samen te vatten: een stikstofberekening is weer verplicht op de momenten waar de bouwvrijstelling deze eerder overbodig maakte. Vraagt u een omgevingsvergunning aan voor nieuwbouw, verbouw, sloop of een ander bouwproject, dan moet u nu ook de tijdelijke uitstoot tijdens de bouwfase zelf laten berekenen, naast de uitstoot die na oplevering ontstaat.

Dit raakt in de praktijk uiteenlopende projecten: van de bouw van een enkele woning tot grotere verbouwingen, bedrijfspanden en infrastructuur. Bij een berekening wordt met een rekenmodel bepaald hoeveel stikstof uw project uitstoot, en of deze uitstoot neerslaat op een kwetsbaar natuurgebied in de omgeving. Blijkt uit die berekening dat er geen sprake is van een toename van stikstofneerslag op een beschermd gebied, dan kan uw vergunningaanvraag daarop verder in behandeling worden genomen. Blijkt er wel een toename, dan zijn aanvullende stappen nodig, zoals het aanpassen van uw bouwplan of het treffen van maatregelen om de uitstoot te beperken.

Heeft u al een vergunning aangevraagd of zelfs al gekregen op basis van de oude bouwvrijstelling? Dan kan het zijn dat uw dossier alsnog aanvullend beoordeeld moet worden. Het bevoegd gezag, de overheidsinstantie die over uw vergunning gaat, bijvoorbeeld de gemeente of de provincie, bepaalt hoe hiermee wordt omgegaan. Het is daarom verstandig om dit zelf na te vragen als uw project zich nog in een lopende procedure bevindt.

Kort samengevat: de bouwvrijstelling maakte het mogelijk om de tijdelijke stikstofuitstoot tijdens de bouwfase van een project buiten beschouwing te laten bij de vergunningaanvraag. De Raad van State vond dat deze uitzondering onvoldoende recht deed aan de daadwerkelijke uitstoot van individuele projecten, en heeft de vrijstelling daarom geschrapt. Het gevolg is dat u als initiatiefnemer weer moet aantonen dat de uitstoot tijdens uw bouw- of verbouwproject geen probleem vormt voor een beschermd natuurgebied in de omgeving, net zoals dat al gold voor de gebruiksfase na oplevering.

Wat kunt u nu doen?

Staat u aan het begin van een bouw- of verbouwtraject, of zit u midden in een lopende procedure? Dan zijn er een paar concrete stappen die u kunt zetten:

  • Ga na of uw project een stikstofberekening nodig heeft. Vraag dit na bij uw adviseur of bij het bevoegd gezag, zeker als uw project dicht bij een Natura 2000-gebied ligt.
  • Laat tijdig een berekening maken. Wacht hier niet te lang mee, want een ontbrekende berekening kan uw vergunningaanvraag vertragen of zelfs tot een afwijzing leiden.
  • Bekijk of uw eerder ingediende aanvraag alsnog aangepast moet worden. Heeft u al een aanvraag lopen die leunde op de oude bouwvrijstelling? Neem dan contact op met het bevoegd gezag om te vragen of u alsnog een berekening moet aanleveren.
  • Onderzoek uw mogelijkheden bij een overschrijding. Blijkt uit uw berekening dat er wel degelijk sprake is van stikstofneerslag op een beschermd gebied, dan betekent dit niet automatisch dat uw project niet doorgaat. Er zijn vaak maatregelen mogelijk om de uitstoot te beperken of te compenseren.

Wilt u weten of uw bouw- of verbouwproject een stikstofberekening nodig heeft nu de bouwvrijstelling is vervallen, of heeft u hulp nodig bij het laten maken van deze berekening? Bekijk onze pagina over stikstofonderzoek voor bouw en verbouw voor meer informatie over hoe wij u hierbij kunnen helpen, of neem gerust contact met ons op. Wij denken graag met u mee, zodat uw bouwplannen niet onnodig vertraging oplopen.